सामाजिक सञ्जाल, जनवाद र पेलेटोको पुनरागमन : हामी भावनाको भीड हौं कि विवेकको समाज?
सामाजिक सञ्जाल, जनवाद र पेलेटोको पुनरागमन : हामी भावनाको भीड हौं कि विवेकको समाज?
डिजिटल युगले मानव सभ्यतालाई अभूतपूर्व गति दिएको छ। तर यसैसँगै हाम्रो सार्वजनिक चेतनामा गम्भीर परिवर्तन पनि आएको छ। आज सामाजिक सञ्जाल, ट्रेन्ड, र जनवादी नारा हाम्रो राजनीतिक र सामाजिक सोचलाई तीव्र रूपमा प्रभावित गरिरहेका छन्।
यस परिप्रेक्ष्यमा प्राचीन दार्शनिक Plato (पेलेटो) को चिन्ता पुनः सान्दर्भिक देखिन थालेको छ। उनले करिब २,४०० वर्षअघि लोकतन्त्रका सम्भावित जोखिमबारे उठाएका प्रश्नहरू आजको डिजिटल लोकतन्त्रमा झन् तीक्ष्ण रूपमा प्रतिध्वनित भइरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालले भावनालाई तीव्र बनाएको छ
सामाजिक सञ्जालले सूचना पहुँच सहज बनायो, तर यसले भावनालाई पनि तीव्र बनायो। एल्गोरिदमहरू तर्कभन्दा प्रतिक्रिया खोज्छन्।
-
आक्रोश छिटो फैलिन्छ।
-
भय र आशंका बढी क्लिक पाउँछन्।
-
उत्तेजना तर्कभन्दा छिटो भाइरल हुन्छ।
यसरी सामाजिक सञ्जाल “भावनात्मक लोकतन्त्र” को मैदान बन्न पुगेको छ। जहाँ विचारभन्दा प्रतिक्रिया मूल्यवान् देखिन्छ। पेलेटोले आफ्नो कृति The Republic मा चेतावनी दिएका थिए—जब भीड भावनाबाट चल्छ, तब विवेक कमजोर हुन्छ। आज त्यो चेतावनी डिजिटल स्क्रिनभित्र साकार देखिन्छ।
जनवादी नाराले जटिल विषयलाई सरल उत्तेजनामा बदलिदिएको छ
आर्थिक असमानता, जलवायु संकट, परराष्ट्र नीति, संवैधानिक सुधार सबै जटिल विषय हुन्। तर जनवादी राजनीति तिनीहरूलाई दुई लाइनको नारामा सीमित गर्छ:
-
“हामी विरुद्ध उनीहरू”
-
“देश बचाऊ”
-
“जनताको आवाज”
नारा शक्तिशाली हुन्छ, तर समस्या जटिल नै रहन्छ। सरल उत्तरहरूले क्षणिक उत्साह दिन्छन्, तर दीर्घकालीन समाधान निर्माण गर्दैनन्। पेलेटोका अनुसार, जब निर्णय ज्ञानभन्दा लोकप्रियतामा आधारित हुन्छ, शासन गुणस्तरहीन बन्छ। आज हामी त्यही मोडमा उभिएका छौं।
तथ्यभन्दा ट्रेन्ड शक्तिशाली बनेको छ
डिजिटल युगमा सत्यको मापन ‘लाइक’ र ‘सेयर’ बाट हुन थालेको छ।
-
ट्रेन्डिङ ह्यासट्याग नै सत्य जस्तो लाग्न सक्छ।
-
भाइरल पोस्ट नै प्रमाण जस्तो देखिन सक्छ।
-
एल्गोरिद्मिक लोकप्रियता नै सामाजिक स्वीकृति जस्तो भान हुन्छ।
तर लोकप्रियता र सत्य एउटै कुरा होइनन्। पेलेटोले “गुफाको रूपक” (Allegory of the Cave) मार्फत देखाएका थिए—मानिसहरू कहिलेकाहीँ छायालाई नै वास्तविकता ठान्छन्। आज डिजिटल पर्दामा देखिने छाया नै हाम्रो सत्य बन्ने जोखिम छ।
पेलेटोको समाधान: शिक्षा र नैतिक नेतृत्व
पेलेटोले लोकतन्त्रको आलोचना मात्र गरेनन्, उनले समाधान पनि संकेत गरे । उनका अनुसार शासन गर्ने व्यक्ति:
-
ज्ञानवान हुनुपर्छ,
-
आत्मसंयमी हुनुपर्छ,
-
न्यायप्रिय हुनुपर्छ।
उनले “दार्शनिक राजा” को अवधारणा प्रस्तुत गरे। यद्यपि आधुनिक लोकतन्त्रमा यस्तो शासक सम्भव नहुन सक्छ, तर एउटा विचार सम्भव छ । दार्शनिक नागरिक।
दार्शनिक नागरिक को हुन्?
सचेत मतदाता
-
तथ्य जाँच गर्ने व्यक्ति
-
भावनाभन्दा तर्कलाई प्राथमिकता दिने नागरिक
-
जनवादभन्दा विवेक रोज्ने समाज
आजको लोकतन्त्रमा सबैभन्दा ठूलो शक्ति मतदाता हो। यदि मतदाता विवेकी भए, शासन पनि गुणस्तरीय बन्न सक्छ।
हामी भावनाको भीड हौं कि विवेकको समाज?
यदि हामी ट्रेन्डको पछि लाग्ने भावनात्मक समूह मात्र भयौं भने लोकतन्त्र कमजोर बन्छ। तर यदि हामी शिक्षित, विवेकी र नैतिक चेतनासहितको समाज भयौं भने लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ। पेलेटोको चिन्ता आज पुनः सान्दर्भिक छ।तर समाधान पनि हाम्रो हातमै छ। शिक्षा, नैतिकता र सचेत नागरिकता।
अन्ततः लोकतन्त्रको गुणस्तर मतपत्रमा होइन, मतदाताको चेतनामा निर्भर हुन्छ।
Comments
Post a Comment