भोटेकोशीको बाढीपछि : संकटमा भाइब्रेन्ट, अनुसन्धानमा मौन र पुनर्निर्माणमा सन्तुलन चाहिन्छ

हिमालमा केही परिवर्तन हुन्छ, त्यसको असर नदीमा देखिन्छ र नदीको असर अन्ततः मानव बस्तीमा पुग्छ। त्यसैले हिमाल, हिउँ र नदीलाई छुट्टाछुट्टै होइन, एउटै प्रणालीका रूपमा बुझ्नुपर्ने समय आएको छ।

नेपाल विपद्सँग अपरिचित देश होइन। हरेक वर्ष बाढी, पहिरो, हिमपहिरो र अन्य प्राकृतिक विपत्तिले जनधनको क्षति गरिरहेका हुन्छन्। विपत्ति आउँछ, उद्धार हुन्छ, राहत वितरण हुन्छ, केही समय बहस चल्छ र विस्तारै घटना हाम्रो सार्वजनिक स्मृतिबाट हराउन थाल्छ।

तर केही विपत्तिहरू यस्ता हुन्छन्, जसले केवल भौतिक संरचना भत्काउँदैनन्। तिनले हाम्रो सोच्ने तरिका, विकासको मोडल र राज्यको तयारीमाथि प्रश्न उठाउँछन्।

भोटेकोशीको बाढीलाई पनि यही दृष्टिबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

प्रश्न केवल यति होइन, भोटेकोशीमा बाढी किन आयो ?

अझ ठूलो प्रश्न हो, हिमालमा बदलिँदै गएको प्राकृतिक प्रणालीलाई बुझ्न नेपाल कति तयार छ ?

संकटमा राज्य कति सक्रिय हुन्छ ?

विपत्तिको पहिलो घडीमा नागरिकले दर्शन खोज्दैनन्। उनीहरूले उद्धार खोज्छन्।

बाढीमा फसेको मानिसलाई तत्काल उद्धार चाहिन्छ। सम्पर्कविहीन परिवारलाई सूचना चाहिन्छ। घर गुमाएकालाई सुरक्षित आश्रय चाहिन्छ। घाइतेलाई उपचार चाहिन्छ।

यही अवस्थामा राज्यको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।

संकटको समयमा सरकार ‘Vibrant’ अर्थात् सक्रिय, तीव्र र प्रभावकारी हुनुपर्छ।

तर सक्रिय हुनु भनेको केवल घटनास्थलमा राजनीतिक नेतृत्वको उपस्थिति मात्र होइन। वास्तविक सक्रियता भनेको संकट आउनासाथ सूचना संयन्त्र चल्नु, उद्धार टोली परिचालन हुनु, स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध हुनु र जोखिममा रहेका मानिसलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा सार्नु हो।

राज्यको प्रभावकारिता विपत्तिपछि गरिने पत्रकार सम्मेलनमा होइन, विपत्तिको पहिलो केही घण्टामा देखिनुपर्छ।

हिमाली क्षेत्रमा भएको एउटा घटनाले केही घण्टाभित्र तल्लो क्षेत्रमा विनाश ल्याउन सक्छ। त्यसैले नेपाललाई अब ‘घटना भएपछि प्रतिक्रिया दिने’ प्रणालीबाट ‘घटना हुनुअघि जोखिम पहिचान गर्ने’ प्रणालीतर्फ जानुपर्ने आवश्यकता छ।

उद्धारपछि चाहिन्छ अनुसन्धानको मौनता

संकटको समयमा सक्रियता आवश्यक छ। तर संकटपछि अर्को खतरा सुरु हुन्छ , हतारमा निष्कर्ष निकाल्ने प्रवृत्ति।

कुनै बाढी आएलगत्तै सामाजिक सञ्जालमा अनेकौं कारणहरू प्रस्तुत हुन्छन्। कसैले जलवायु परिवर्तनलाई दोष दिन्छ, कसैले हिमताल फुटेको दाबी गर्छ, कसैले विदेशी परियोजना वा मानवीय गतिविधिलाई कारण मान्छ।

तर विज्ञान अनुमानबाट चल्दैन।

भोटेकोशीजस्ता हिमाली नदीमा आउने असामान्य बाढीको वास्तविक कारण बुझ्न भूगर्भ, हिमनदी, मौसम र जलप्रवाहको विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले उद्धारपछि राज्यले एउटा अर्थमा ‘मौन’ हुन जान्नुपर्छ।

यहाँ मौनता भनेको निष्क्रियता होइन।

यो सुन्ने मौनता हो।

वैज्ञानिकलाई सुन्ने।

स्थानीय समुदायलाई सुन्ने।

नदीको इतिहास सुन्ने।

हिमालको भूगोल पढ्ने।

उपग्रहबाट देखिएका परिवर्तनको विश्लेषण गर्ने।

कहिलेकाहीँ हतारमा बोल्नुभन्दा तथ्यलाई बोल्न दिनु नै राज्यको सबैभन्दा ठूलो बुद्धिमत्ता हुन सक्छ।

हिमाल, हिउँ र नदी : एउटै प्रणाली

हामी प्रायः हिमाललाई एउटा स्थिर भूभागका रूपमा हेर्छौं। तर हिमालभित्रको प्राकृतिक प्रणाली निरन्तर गतिशील हुन्छ।

हिउँ जम्छ र पग्लन्छ।

हिमनदी अगाडि बढ्छ वा पछाडि हट्छ।

हिमताल बन्छ र विस्तार हुन्छ।

चट्टान कमजोर हुन्छ।

पहिरो जान्छ।

र यी सबै प्रक्रियाको अन्तिम प्रभाव नदीमा देखिन्छ।

त्यसैले हिमालमा भएको परिवर्तनलाई नदीभन्दा अलग गरेर बुझ्न सकिँदैन।

सरल भाषामा भन्दा हिमाललाई पानीको विशाल प्राकृतिक भण्डार मान्न सकिन्छ।

हिउँ र हिमनदी त्यसको सञ्चित पानी हुन्। मौसम र तापक्रमले त्यस प्रणालीलाई प्रभावित गर्छ। नदीले हिमालमा जम्मा भएको पानीलाई तल्लो क्षेत्रमा पुर्‍याउँछ।

तर जब यो प्राकृतिक सन्तुलन तीव्र रूपमा बदलिन्छ, जोखिम बढ्न सक्छ।

तापक्रम वृद्धि, असामान्य वर्षा, हिमनदीको परिवर्तन, हिमतालको विस्तार, चट्टान खस्ने घटना वा नदी अस्थायी रूपमा थुनिनु, यीमध्ये एक वा अनेक कारण मिलेर हिमाली बाढीको जोखिम सिर्जना हुन सक्छ।

यसको अर्थ हरेक बाढीको एउटै कारण हुन्छ भन्ने होइन।

बरु हरेक घटनालाई वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट बुझ्नुपर्छ।

नदीको पनि आफ्नै स्मृति हुन्छ

नेपालमा विकासको क्रममा हामीले नदीलाई धेरैजसो दुई तरिकाले हेरेका छौं, पानीको स्रोत र जलविद्युत्को सम्भावना।

तर नदी केवल पानी बग्ने नहर होइन।

नदीको आफ्नै भूगोल हुन्छ।

आफ्नो पुरानो बहाव क्षेत्र हुन्छ।

बाढी फैलिने प्राकृतिक स्थान हुन्छ।

र नदीले कहिलेकाहीँ आफ्नो पुरानो बाटो पनि खोज्छ।

जब नदी किनारमा अनियन्त्रित संरचना बन्छन्, सडक निर्माण हुन्छ, बस्ती विस्तार हुन्छ वा प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा हस्तक्षेप गरिन्छ, जोखिम बढ्न सक्छ।

त्यसैले विपत्तिपछि पुनर्निर्माण गर्दा हाम्रो प्रश्न केवल ‘कति संरचना भत्किए ?’ हुनु हुँदैन।

प्रश्न हुनुपर्छ :

ती संरचना किन जोखिमयुक्त स्थानमा थिए ?

फेरि त्यही ठाउँमा पुनर्निर्माण गर्नु सुरक्षित छ ?

भविष्यमा त्यस्तै घटना दोहोरिए के हुन्छ ?

यदि हामीले भत्केको पुल फेरि त्यही डिजाइन र त्यही जोखिमयुक्त स्थानमा बनायौं भने त्यसलाई पुनर्निर्माण भन्न मिल्छ, तर त्यसलाई भविष्यको सुरक्षा भन्न सकिँदैन।

उद्धारपछि राहत मात्र होइन, पुनर्स्थापना

विपत्तिपछि राज्यको ध्यान प्रायः राहत वितरणमा केन्द्रित हुन्छ।

राहत आवश्यक छ।

तर राहत जीवनको दीर्घकालीन समाधान होइन।

घर बगेको परिवारलाई केही दिनको खाद्यान्नले भविष्य दिँदैन।

व्यवसाय गुमाएको मानिसलाई अस्थायी सहयोगले स्थायी जीवनयापनको आधार बनाउँदैन।

विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था बन्द हुँदा त्यसको असर पुस्तौँसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसैले पुनर्निर्माणको अर्थ भवन निर्माण मात्र होइन।

पुनर्निर्माणको अर्थ जीवन पुनःस्थापना हो।

यसका लागि सुरक्षित आवास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र दीर्घकालीन जीविकोपार्जनको योजना आवश्यक हुन्छ।

विपद्पीडितलाई राहतको उपभोक्ता होइन, पुनर्निर्माण प्रक्रियाको साझेदार बनाउनुपर्छ।

हिमाली विपत्ति अब राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय हो

नेपालका हिमालहरू केवल पर्यटन र पर्वतारोहणका विषय होइनन्।

हिमाली प्रणालीमा हुने परिवर्तनले नदी, कृषि, जलविद्युत्, सडक, बस्ती र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले हिमनदी र हिमतालको निगरानी अब केवल वातावरण मन्त्रालय वा अनुसन्धान संस्थाको सीमित विषय बन्नु हुँदैन।

यो राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय हुनुपर्छ।

नेपाललाई हिमाली क्षेत्रको आधुनिक निगरानी प्रणाली आवश्यक छ।

उपग्रह प्रविधि, ड्रोन, स्वचालित मौसम केन्द्र, नदी जलस्तर मापन, हिमताल निगरानी र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीलाई एउटै राष्ट्रिय संरचनामा जोड्नुपर्छ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, हिमाली जोखिम राजनीतिक सीमामा सीमित हुँदैन।

हिमालले सीमा चिन्दैन।

नदीले पासपोर्ट बोक्दैन।

एउटा देशको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको घटना अर्को देशको तल्लो क्षेत्रमा प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले सीमापार वैज्ञानिक सूचना आदानप्रदान र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीमा नेपालले गम्भीर पहल गर्नुपर्छ।

विकास कि वातावरण भन्ने प्रश्न अब पुरानो भयो

नेपालमा विकास र वातावरणलाई प्रायः एकअर्काका विरोधीका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

कि विकास गर्ने, कि प्रकृति जोगाउने।

तर अब यो बहस पर्याप्त छैन।

नेपाललाई सडक पनि चाहिन्छ।

जलविद्युत् पनि चाहिन्छ।

पर्यटन पूर्वाधार पनि चाहिन्छ।

र आर्थिक विकास पनि चाहिन्छ।

तर प्रश्न विकास गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन।

प्रश्न हो, कस्तो विकास गर्ने ?

नदीको प्राकृतिक जोखिम क्षेत्र बुझेर निर्माण गरिएको सडक विकास हो।

नदीको स्वभाव नबुझी बनाइएको संरचना भविष्यको जोखिम हुन सक्छ।

हिमाली भूगोलको वैज्ञानिक अध्ययन गरेर निर्माण गरिएको जलविद्युत् परियोजना दीर्घकालीन सम्पत्ति हुन सक्छ।

तर जोखिम मूल्यांकनलाई बेवास्ता गरियो भने त्यही परियोजना संकटको केन्द्र बन्न सक्छ।

त्यसैले नेपाललाई विकास र प्रकृतिबीच संघर्ष होइन, सन्तुलन चाहिएको छ।

Vibrant, Silence र Balance

भोटेकोशीको घटनाबाट नेपालले एउटा सरल तर गहिरो राज्य-दर्शन सिक्न सक्छ।

संकटमा Vibrant

राज्य सक्रिय हुनुपर्छ। उद्धार तीव्र हुनुपर्छ। सूचना तत्काल पुग्नुपर्छ।

सत्य खोज्दा Silence

हल्ला होइन, अनुसन्धान। अनुमान होइन, प्रमाण। राजनीतिक आरोप होइन, वैज्ञानिक निष्कर्ष।

भविष्य निर्माणमा Balance

विकास र प्रकृतिबीच सन्तुलन। नदी र मानव बस्तीबीच दूरी। आर्थिक आवश्यकता र वातावरणीय सुरक्षाबीच तालमेल।

सायद नेपालको आगामी विपद् व्यवस्थापन नीतिको सार यही हुन सक्छ।

हिमालले बोल्ने भाषा बुझ्ने समय

हिमालले मानिसजस्तो भाषा बोल्दैन।

तर उसले संकेत दिन्छ।

हिउँ पग्लने क्रममा।

हिमनदी पछाडि हट्ने क्रममा।

हिमताल विस्तार हुने क्रममा।

चट्टान कमजोर हुने क्रममा।

नदीको बहाव असामान्य हुने क्रममा।

प्रश्न यति मात्र हो, के हामी ती संकेत बुझ्न तयार छौं ?

विपत्तिपछि आँसु बगाउनु मानवीय स्वभाव हो। तर प्रत्येक विपत्तिपछि केही नसीक्नु राष्ट्रिय कमजोरी हो।

भोटेकोशीको बाढीलाई अर्को एउटा दुःखद घटनाको सूचीमा मात्र राख्नु हुँदैन।

यसलाई हिमालसँग हाम्रो सम्बन्ध पुनर्विचार गर्ने अवसर बनाउनुपर्छ।

आज हामीले हिमाललाई बुझ्न सकेनौं भने भोलि नदीले हामीलाई फेरि प्रश्न गर्नेछ।

आज नदीको स्वभाव बुझेनौं भने भोलि विकासका संरचनाहरू फेरि जोखिममा पर्नेछन्।

र आज विपत्तिबाट सिकेनौं भने भोलिको पुस्ताले हाम्रो निर्णयको मूल्य चुकाउनुपर्नेछ।

अन्ततः, नेपाललाई केवल विपत्तिपछि उठ्ने राष्ट्र होइन, विपत्ति आउनुअघि बुझ्ने राष्ट्र बन्नु छ।

त्यसका लागि संकटमा सक्रिय राज्य चाहिन्छ।

सत्य खोज्न वैज्ञानिक धैर्य चाहिन्छ।

र भविष्य निर्माण गर्न प्रकृति र विकासबीच सन्तुलन चाहिन्छ।

संकटमा Vibrant, अनुसन्धानमा Silence र पुनर्निर्माणमा Balance, सायद बदलिँदो हिमालयको युगमा नेपालको नयाँ राज्य-दर्शन यही हुन सक्छ।