युग परिवर्तन, मार्कण्डेय पुराण र बडादसैँ: अधर्मबाट धर्मतर्फको यात्राको सन्देश

 

युग परिवर्तन, मार्कण्डेय पुराण र बडा दशैं: अधर्मबाट धर्मतर्फको यात्राको सन्देश

बडादशैं नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्वमध्ये एक हो। यो केवल टीका, जमरा, पूजा, पारिवारिक भेटघाट र उत्सवमा सीमित पर्व होइन; यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र नैतिक पक्ष पनि उत्तिकै गहिरो छ।

मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको देवीमाहात्म्य अर्थात् दुर्गासप्तशती मा वर्णित देवी दुर्गा र महिषासुरको कथाले अधर्ममाथि धर्म, अत्याचारमाथि न्याय तथा अहंकारमाथि विवेकको विजयको प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ।

आजको सन्दर्भमा दसैँलाई यही दृष्टिले हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ। हामी देवीको पूजा त गर्छौँ, तर आफ्नै जीवन, समाज र राज्यव्यवस्थामा रहेका अन्याय तथा विकृतिविरुद्ध कति उभिएका छौँ?

दशैं केवल पर्व होइन, परिवर्तनको प्रतीक

मानव सभ्यताको इतिहासमा समाज निरन्तर परिवर्तन हुँदै आएको छ। कुनै व्यवस्था, सोच वा प्रवृत्ति मानवकल्याणको बाधक बन्दै जाँदा नयाँ चेतना र नयाँ मूल्यको आवश्यकता पैदा हुन्छ। यही प्रक्रियालाई व्यापक अर्थमा युग परिवर्तनका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

बडादशैंले पनि सकारात्मक परिवर्तनको सन्देश बोकेको छ। देवीको विजयलाई केवल एउटा पौराणिक युद्धको अन्त्यका रूपमा मात्र नहेरी सत्य, न्याय, साहस र सदाचारको विजयका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

त्यसैले दशैं विगतको विजय सम्झने पर्व मात्र होइन, वर्तमानलाई सुधार्ने र भविष्यलाई अझ राम्रो बनाउने सङ्कल्पको अवसर पनि हो।

मार्कण्डेय पुराण र देवीमाहात्म्यको सन्देश

मार्कण्डेय पुराण हिन्दू धर्मका प्रमुख पुराणमध्ये एक हो। यसमा समावेश देवीमाहात्म्यमा देवीको शक्ति, असुर शक्तिसँगको संघर्ष र अन्ततः देवीको विजयको वर्णन गरिएको छ।

कथा अनुसार महिषासुरले देवताहरूलाई पराजित गरी आफ्नो प्रभुत्व कायम गरेपछि देवताहरूको सामूहिक तेजबाट देवी दुर्गाको प्राकट्य हुन्छ। देवीले महिषासुरसँग युद्ध गरी उसको वध गर्छिन्।

यस कथालाई धार्मिक आस्थाको मूल अर्थबाट अलग नगरी आधुनिक सामाजिक नैतिक दृष्टिले हेर्दा केही प्रतीकात्मक अर्थ निकाल्न सकिन्छ।

महिषासुरलाई अहंकार, अत्याचार र अनियन्त्रित शक्तिको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

देवी दुर्गालाई साहस, शक्ति, न्याय र अन्यायविरुद्धको चेतनाको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ।

देवता र देवीको संयुक्त शक्तिले असल उद्देश्यका लागि सामूहिक प्रयासको महत्त्व देखाउँछ।

देवीको विजयले अन्यायको अन्त्य र धर्म अर्थात् न्यायपूर्ण व्यवस्थाको पुनःस्थापनाको प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ।

यी आधुनिक सामाजिक नैतिक व्याख्या हुन्। पुराणको मूल धार्मिक कथालाई यिनै अर्थमा मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन।

युग परिवर्तन भनेको प्रवृत्तिको परिवर्तन हो

युग परिवर्तनलाई केवल सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग र कलियुगको धार्मिक अवधारणासँग मात्र जोडेर हेर्न आवश्यक छैन। यसको व्यावहारिक अर्थ समाजमा रहेका गलत प्रवृत्तिको अन्त्य र नयाँ चेतनाको विकास पनि हो।

जब सत्यभन्दा झूट प्रभावशाली हुन्छ, न्यायभन्दा पहुँच र प्रभाव ठूलो हुन्छ, श्रमभन्दा चाकरीको मूल्य बढ्छ र सार्वजनिक हितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ हाबी हुन्छ, त्यतिबेला सामाजिक रूपान्तरणको आवश्यकता अझ स्पष्ट हुन्छ।

आजको सन्दर्भमा युग परिवर्तनका आधार यस्ता हुन सक्छन् ।

• अन्धविश्वासको ठाउँमा विवेक र प्रमाणमा आधारित सोचको विकास;

• विभेदको ठाउँमा समानता र सामाजिक न्यायको स्थापना;

• भ्रष्टाचारको ठाउँमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता;

• हिंसा र प्रतिशोधको ठाउँमा संवाद र सहअस्तित्व;

• व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता।

यस अर्थमा दुर्गाको विजयलाई बाहिरी शत्रुमाथिको विजय मात्र नभई आफूभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिमाथिको विजयका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।

घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म आत्मपरिवर्तनको सन्देश

बडादशैंका विभिन्न धार्मिक परम्परामा घटस्थापना, नवरात्रीनवरात्र पूजा, दुर्गासप्तशती पाठ, फूलपाती, महाअष्टमी, महानवमी र विजयादशमीको विशेष महत्त्व छ। विभिन्न समुदाय र स्थानअनुसार यसको विधि र परम्परामा भिन्नता पाइन्छ।

घटस्थापना नयाँ सङ्कल्पको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। जमरा उमार्ने परम्पराले नयाँ जीवन, उर्वरता, आशा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको स्मरण गराउँछ।

नवरात्री आत्मअनुशासन र आत्मसमीक्षाको अवसर बन्न सक्छ। पूजा र साधनासँगै क्रोध, लोभ, घमण्ड, द्वेष र नकारात्मक सोच कम गर्ने प्रयास पनि आवश्यक हुन्छ।

विजयादशमी सत्य, न्याय र सदाचारको पक्षमा उभिने प्रेरणाको पर्व बन्न सक्छ। टीका, जमरा र आशीर्वादले पारिवारिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने तथा ज्येष्ठप्रति सम्मान र कनिष्ठप्रति स्नेह अभिव्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ।

यसरी हेर्दा दशैं बाह्य उत्सव मात्र होइन। आन्तरिक रूपान्तरणको अवसर पनि हो।

आजको समाजमा ‘महिषासुर’ को अर्थ के हो?

आज महिषासुरलाई कुनै व्यक्ति, जाति, धर्म वा समुदायसँग जोडेर हेर्नुभन्दा अन्यायपूर्ण प्रवृत्तिको प्रतीकका रूपमा बुझ्नु बढी उपयोगी हुन्छ।

जहाँ कमजोरको अधिकार खोसिन्छ, त्यहाँ अन्यायको प्रवृत्ति हुन्छ।

जहाँ शक्तिको दुरुपयोग हुन्छ, त्यहाँ अहंकार हुन्छ।

जहाँ सत्यलाई दबाइन्छ, त्यहाँ अज्ञान र स्वार्थले स्थान पाउँछन्।

जहाँ महिलाको सम्मान र सुरक्षा सुनिश्चित हुँदैन, त्यहाँ देवीको आराधना र व्यवहारबीच गम्भीर प्रश्न खडा हुन्छ।

जहाँ गरिब, श्रमिक तथा सीमान्तकृत समुदायको आवाज सुनिँदैन, त्यहाँ धर्मको सामाजिक अर्थमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।

यसको उद्देश्य कसैलाई ‘असुर’ घोषणा गर्नु होइन। बरु समाजमा रहेका गलत प्रवृत्तिको पहिचान गरी त्यसलाई सुधारतर्फ लैजानु हो।

देवीको पूजा गर्ने समाजले महिलाको सम्मान, कमजोरको सुरक्षा, श्रमको कदर र न्यायको पक्षमा व्यवहार देखाउन सक्यो भने मात्र देवी आराधनाको सामाजिक अर्थ अझ गहिरो बन्न सक्छ।

धार्मिक चेतनादेखि सामाजिक रूपान्तरणसम्म

आध्यात्मिक चेतना र सामाजिक जिम्मेवारी एकअर्काका विरोधी होइनन्। सही अर्थमा बुझिएको आध्यात्मिकताले मानिसलाई सत्यनिष्ठ, अनुशासित, करुणामय र जिम्मेवार बनाउन सक्छ।

धर्मलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित गर्दा यसको नैतिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छ। तर परम्पराको सकारात्मक सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सके धर्म सामाजिक सद्भाव र आत्मसुधारको माध्यम बन्न सक्छ।

दसैँमा देवीसँग शक्ति माग्नु भनेको अन्यायविरुद्ध उभिने साहस माग्नु पनि हो। विजयको कामना गर्नु भनेको गलत बाटोबाट सफलता खोज्नु होइन; कठिन परिस्थितिमा पनि सही बाटोमा अडिग रहने दृढता हासिल गर्नु हो।

त्यसैले आजको आवश्यकता परम्परालाई अन्धरूपमा स्वीकार गर्नु वा पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु होइन। परम्पराको सकारात्मक मर्म बुझ्ने, त्यसलाई जीवनमा उतार्ने र समयअनुकूल विवेकपूर्ण समीक्षा गर्ने हो।

देवीको विजय हाम्रो व्यवहारमा कहिले देखिन्छ?

मार्कण्डेय पुराणमा वर्णित देवीमाहात्म्यले दैवी शक्ति र अधर्ममाथिको विजयको कथा प्रस्तुत गर्छ। बडादशैंले हरेक वर्ष त्यस विजयलाई स्मरण गर्ने अवसर दिन्छ।

तर युग परिवर्तनको वास्तविक अर्थ त्यतिबेला देखिन्छ, जब पर्वको सन्देश हाम्रो व्यवहारमा देखिन थाल्छ।

टीका लगाउँदा सत्य बोल्ने सङ्कल्प गरौँ।

जमरा ग्रहण गर्दा प्रकृति संरक्षणको जिम्मेवारी सम्झौँ।

देवीको पूजा गर्दा महिलाको सम्मान र सुरक्षालाई व्यवहारमा उतारौँ।

विजयादशमी मनाउँदा अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने साहस गरौँ।

समाज परिवर्तनका लागि केवल शक्तिको आराधना पर्याप्त हुँदैन; शक्तिको सदुपयोग पनि आवश्यक हुन्छ। धर्मको चर्चा मात्र पर्याप्त हुँदैन; न्यायपूर्ण व्यवहार पनि आवश्यक हुन्छ। विजयको उत्सव मात्र पर्याप्त हुँदैन; पराजित गर्नुपर्ने गलत प्रवृत्तिको पहिचान पनि आवश्यक हुन्छ।

युग परिवर्तन आकाशबाट कुनै नयाँ युग ओर्लिएपछि मात्र हुँदैन। मानिसको चेतना, चरित्र र कर्म बदलिन थालेपछि पनि युग परिवर्तनको सुरुवात हुन्छ।

यस दशैंमा प्रश्न केवल देवीले महिषासुरलाई कहिले पराजित गरिन् भन्ने होइन।

प्रश्न यो पनि हो । हामीभित्रको अहंकार, समाजभित्रको अन्याय र व्यवस्थाभित्रका विकृतिमाथि विजय हासिल गर्न हामी कहिले तयार हुन्छौँ?

देवीको विजयको उत्सव तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब सत्य हाम्रो बोलीमा, न्याय हाम्रो व्यवहारमा र मानवता हाम्रो जीवनमा स्थापित हुन्छ।